In 1958 werd de National Defense Education Act door het Amerikaanse Congres aangenomen. Samen met de National Science Foundation en de National Institutes of Health zorgde deze Act ervoor dat Amerika de onbetwiste wereldleider kon worden op het gebied van wetenschap en technologie. Bijna zeventig jaar later staat dat leiderschap onder zware druk.
Volgens de berekeningen van de jongste Nature Index, die het onderzoeksniveau van universiteiten over de wereld in kaart brengt, inclusief de publicaties in wetenschappelijke tijdschriften, staat er vandaag nog maar één Amerikaanse universiteit in de top tien, te weten Harvard op plaats twee, ver achter de Chinese Wetenschapsacademie (CAS). Alleen de op nummer negen uitgekomen Max Planck Gemeenschap, bestaande uit 84 instituten wereldwijd, komt uit het Westen. De andere zeven in de top zijn allemaal Chinees: de universiteit van Wetenschappen en Technologie van China; de Zhejiang-universiteit; de universiteit van Peking; de Chinese Academie van Wetenschappen; de universiteit van Tsinghua; de universiteit van Nanjing en de Shanghai Jiao Tong-universiteit op plaats tien. Een decennium geleden was de CAS nog de enige Chinese onderzoeksinstelling in de top tien.
Alleen een gedecideerde tegenaanval kan volgens The New York Times de Chinese overmacht een halt toeroepen, maar daarvan is in het Amerika van Donald Trump geen sprake. Integendeel, we zien een gedesoriënteerd en bitter verdeeld land dat financiële steun aan culturele en wetenschappelijke instellingen drastisch inperkt, zeker als ze Trump om welke reden dan ook irriteren.
Op een enkele uitzondering na hebben de rectoren van universiteiten verzuimd zich te verzetten, uit angst nog harder te worden aangepakt. Harvard is een universiteit die zoveel particuliere sponsoring kent dat het zich geen zorgen hoeft te maken over Trumps vijandige standpunten. Ook zonder staatssteun kan Harvard op topniveau blijven presteren. Waren de Amerikaanse universiteiten heel lang geïsoleerde, autonome en apolitieke instituten die zich uitsluitend op onderzoek en kennis richtten, sinds een jaar of twintig zijn ze zich ook met politieke en sociale kwesties gaan bemoeien. De elite-opleidingen hebben uitgesproken meningen: over onrechtvaardigheden in het verleden, de fouten van de overheid in het heden of de manier waarop gelijke kansen in de toekomst gegarandeerd moeten worden. Daarbij vergaten ze het publiek uit te leggen waarom hun bemoeienis de hele samenleving ten goede zou komen.
Daar profiteert de regering-Trump van. Die gebruikte de pro-Palestijnse demonstraties op universiteiten om de studenten van antisemitisme te beschuldigen. De openlijk beleden strijd voor gelijke rechten wordt daarnaast door Trump gezien als een soort anarchisme, omdat het onderwerp niet past in diens (onnavolgbare) ad hoc-filosofie. Gevolg: hele vakgroepen worden opgeheven, docenten ontslagen, beurzen ingetrokken, laboratoria gesloten en visa geweigerd. De woede van Trump reikt ook tot over de grenzen, bijvoorbeeld als de financiële steun voor internationale samenwerking rond klimaat- en medisch onderzoek wordt stopgezet. À la minute, zonder waarschuwing, tot wanhoop van de laboratoria in onder meer Afrika.
De vraag is waarom Amerika zoveel risico neemt, wetende dat China maar al te graag in de open gaten stapt. Zo zal het niet alleen economisch de wereld veroveren, maar ook met kennis, en, indirect, met compassie zieltjes winnen.
Amerikanen hebben meer Nobelprijzen gewonnen dan welke andere natie ook, inclusief de Chinezen. Dat ligt aan de royale financiering van de wetenschappen, maar ook aan een cultuur die kennis ophemelt, risico niet mijdt en talent uit het buitenland weet aan te trekken. Amerika werkelijk groot maken is ophouden met klein te denken over de universitaire instellingen, waar over het algemeen toponderzoek wordt gedaan door studenten die je niet ongestraft terroristen zou mogen noemen.
Helaas doet Trump nog veel meer dat niet bestraft zal worden zolang hij de rechterlijke macht onder de duim weet te houden.