Bloedverziekend heet
Het voelt een beetje gek om uit eigen werk te citeren, maar ziehier de uitzondering. In mei 2000 schreef ik in NRC Handelsblad: ‘Ik werk op een zolderkamer onder een plat dak en daar was het begin deze week bloedverziekend heet. Niet bloedheet, broeiheet of kokendheet, niet pufheet, witheet, roodheet of schroeiheet, ook niet smoorheet, snikheet, snoeiheet of stikheet – nee, bloedverziekend heet. Voor mij is dat een gewone uitdrukking, bloedverziekend heet, ruim dertig jaar geleden geleerd in Rotterdam, maar vast ook in andere delen van het land bekend. Je vindt bloedverziekend op internet en het komt in de kranten voor, maar je zult er vergeefs naar zoeken in de woordenboeken. Koenen, Kramers, Van Dale, Verschueren – ze hebben er nog nooit van gehoord. Vooral de Grote Van Dale, met die drie dikke delen en die enorme reeksen afleidingen en samenstellingen, wekt de indruk erg compleet te zijn. Maar dat is niet zo. Honderden woorden en uitdrukkingen uit de volkstaal, uit de taal van alledag, halen nooit het woordenboek. Bloedverziekend vreemd eigenlijk.’ Tot zover het citaat.
Er is nieuws: het woord ‘bloedverziekend’ staat inmiddels in de Dikke Van Dale. Toegevoegd in 2018, met als betekenis: ‘Heel erg.’ Voorbeelden: ‘bloedverziekend warm, bloedverziekend saai.’ Ik ben blij met die opname, maar we mogen vaststellen dat het lang heeft geduurd. In 1978 citeerde dagblad Het Vrije Volk een strandwacht uit Hoek van Holland. Hij wees op de gevaren voor zwemmen in zee: “Al is het twee weken bloedverziekend heet en is de zee helemaal glad: pas op.”
Tussen 1978 en 1989 zijn alle vindplaatsen in Delpher, de krantendatabank met 130 miljoen bladzijden, afkomstig uit Het Vrije Volk. Je leest een keer over ‘een bloedverziekend irritant handgebaartje’ en dat iets ‘bloedverziekend snel’ ging, maar de overige vindplaatsen melden dat het bloedverziekend heet was.
Waar zetelde de redactie van Het Vrije Volk? In Rotterdam – de stad waar ik die uitdrukking, die vanzelfsprekend is ontstaan als uitbreiding van ‘bloedheet’, leerde kennen. Dat was in 1973, op de middelbare school. Ik heb daar een actieve herinnering aan, maar die doet er hier niet toe. In 1992 vinden we ‘bloedverziekend’ voor het eerst in een ander dagblad, namelijk in het Algemeen Dagblad. Plaats van uitgave, u raadt het al: 010.
Werd dit woord ook elders gebruikt? Het eerste bewijs dat ik daarvoor kan vinden is een boekje over het Haags uit 1998, getiteld Kèk mè nah. Plat en bekakt Haags. Onder het kopje ‘Bloeffersiekend’ lezen we dat Hagenaars schelden met de woordcombinatie ‘bloeffersiekende kankâhmegaul’. Oftewel: bloedverziekende kankermongool. Let wel: deze passage is toegevoegd aan de negende, herziene druk van deze bestseller. De eerste druk dateert van 1985. Daar kwam die politiek incorrecte, bloedverziekende scheldpartij nog niet in voor.
Het is moeilijk om precies vast te stellen waar, in welke plaats, een woord is ontstaan. Maar ik houd het erop dat bloedverziekend van oorsprong toch echt een Rotterdams woord is. Dit samen met onder anderen Marc van Oostendorp, die de woordcombinatie ‘bloedverziekend heet’ in 2002 opnam in zijn boekje over het Rotterdams.
Een succesvol woord dus, bloedverziekend, dat inmiddels in heel Nederland wordt gebruikt. Vooral natuurlijk omdat het in ons land steeds vaker bloedverziekend, bijna niet te harden heet wordt.
Coderoodheet zelfs.